इराण युद्धानंतरच्या सहा महिन्यांत जागतिक बाजारपेठेत मोठी उलथापालथ झाली होती. प्रत्येक देशाला कच्च्या तेलाच्या पुरवठा साखळीत व्यत्यय येण्याची भीती होती. अशा संकटाच्या काळात भारताने आपली रणनीती बदलली. देशाने कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यासाठी ३१ नवीन देशांशी संपर्क साधला. आकडेवारी दर्शवते की, सर्व प्रयत्नांनंतरही भारताचे काही देशांवरील अवलंबित्व मर्यादित राहिले आहे. विशेषतः रशियाने भारतीय बाजारपेठेत आपले वर्चस्व लक्षणीयरीत्या वाढवले आहे.
केप्लर या विश्लेषण कंपनीच्या आकडेवारीनुसार, भारताने मार्च ते ऑगस्ट दरम्यान १० नवीन देशांकडून कच्च्या तेलाची खरेदी केली. यापैकी नऊ देशांचे एकत्रित योगदान केवळ १.४% होते. व्हेनेझुएला हा एकमेव नवीन देश होता, ज्याचा भारताच्या एकूण आयातीत अंदाजे ५% वाटा होता. पहिल्या पाच पुरवठादारांचा भारताच्या तेल आयातीत ७६% वाटा होता, जो मागील सहा महिन्यांत ७९% होता.
पहिल्या पाच पुरवठादारांच्या यादीत लक्षणीय बदल झाले आहेत. अमेरिकेसोबतच नायजेरियादेखील या यादीतून बाहेर पडला आहे. ब्राझील आणि व्हेनेझुएलाने त्यांची जागा घेतली आहे. रशिया, संयुक्त अरब अमिरात (UAE) आणि सौदी अरेबिया हे सर्वात मोठे पुरवठादार आहेत. पुरवठादारांच्या केंद्रीकरणाचे मोजमाप करणारा हर्फिंडाहल-हिर्शमन निर्देशांक (HHI) १६०६ वरून २५१३ पर्यंत ५६% नी वाढला आहे. २५०० पेक्षा जास्त HHI अत्यंत परावलंबी मानला जातो.
भारताच्या कच्च्या तेलाच्या आयातीत रशियाचा वाटा वेगाने वाढला आहे. गेल्या सहा महिन्यांत तो २९% वरून ४७% पर्यंत वाढला आहे. या काळात भारताची एकूण आयात ५% नी कमी होऊन दररोज ४.७७ दशलक्ष बॅरल (bpd) झाली. इराककडून येणाऱ्या तेलात सर्वात मोठी घट नोंदवली गेली, इराकचा वाटा १८% वरून केवळ २% पर्यंत घसरला. इराककडून येणाऱ्या ८२०,००० bpd ची ही घट रशियाच्या ७७०,००० bpd च्या वाढीमुळे पूर्णपणे भरून निघाली. रशिया आता दररोज २.२५ दशलक्ष bpd तेलाची आयात करत आहे.
नवीन पुरवठादारांनी कशी कामगिरी केली?
या काळात भारताने १० नवीन देशांकडून तेल आयात केले, ज्यांच्याकडून मागील सहा महिन्यांत खरेदी केली नव्हती. व्हेनेझुएला वगळता, उर्वरित नऊ नवीन पुरवठादारांचे एकत्रित योगदान केवळ १.४% होते. त्याउलट, व्हेनेझुएलाचा वाटा अंदाजे ५% होता. इराण, इक्वेडोर, बहामास, अल्जेरिया आणि कॅनडा यांसारख्या नवीन पुरवठादारांनी अत्यंत मर्यादित भूमिका बजावली, त्यांनी सहा महिन्यांपैकी केवळ एका महिन्यात कच्च्या तेलाचा पुरवठा केला. उद्योग तज्ञांच्या मते, हा काही मोठा धोरणात्मक बदल नव्हता. आखाती देशांकडून होणारा पुरवठा विस्कळीत झाल्यानंतर भारतीय तेल शुद्धीकरण कारखान्यांच्या तात्काळ गरजा पूर्ण करण्यासाठी जागतिक व्यापाऱ्यांनी ही व्यवस्था केली.
कच्च्या तेलाच्या किमती पुन्हा वाढल्या
पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, आंतरराष्ट्रीय कच्च्या तेलाच्या किमती पुन्हा एकदा सहा आठवड्यांच्या उच्चांकाजवळ पोहोचल्या आहेत. मंगळवारी सकाळी ७ वाजता, ब्रेंट क्रूड फ्युचर्स प्रति बॅरल ९७.०४ डॉलरवर व्यवहार करत होते.
Leave a Reply