राजस्थान हे देशातील सर्वात मोठे राज्य आहे, या राज्याचा मोठा भाग विस्तीर्ण वाळवंटाने वेढलेला आहे. अनेकांच्या मनात असा प्रश्न आला असेल की या वाळवंटी राज्यातील सर्वात लांब नदी कोणती? अनेकांना वाटते की, लूनी किंवा चंबळ ही राजस्थानमधील सर्वात लांब नदी आहे. मात्र सरकारी आकडेवारी आणि भूजल सर्वेक्षण अहवालांनुसार, संपूर्णपणे राजस्थान राज्यातून वाहणारी सर्वात लांब नदी म्हणजे बनास नदी होय. या नदीची एकूण लांबी सुमारे 512 किलोमीटर आहे. या नदीबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेऊयात.
राजस्थानातील सर्वात लांब असणाऱ्या बनास नदीचा उगम राजसमंद जिल्ह्यातील कुंभलगडजवळ असलेल्या अरावली पर्वतरांगेतील खमनोर टेकड्यांमध्ये होतो. त्यानंतर ही नदी अजमेर, भीलवाडा, टोंक, बूंदी आणि सवाई माधोपूर जिल्ह्यांतून वाहत जाऊन सवाई माधोपूर जिल्ह्यातील रामेश्वरजवळ चंबळ नदीला मिळते. या नदीच्या प्रवाहाची लांबी तब्बल 512 किलोमीटर आहे.
बनास नदीचे महत्त्व
राजस्थान वन विभाग आणि पीएचईडीच्या जलस्रोत अहवालांमध्ये बनास नदीला जंगलाची आशा (Hope of the Forest) असे संबोधले गेले आहे. या नदीचे जलग्रहण क्षेत्र सुमारे 45,833 चौ. किमी आहे, जे राज्याच्या जलसंपत्तीत महत्त्वाचे योगदान देते. बनास नदी ही प्रामुख्याने मान्सूनवर अवलंबून असलेली हंगामी नदी आहे. पावसाळ्यात तिचा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात वाढतो आणि राज्यातील शेती, पिण्याचे पाणी व पर्यावरणीय संतुलनासाठी ती अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
बिसलपूर धरणामुळे मोठा लाभ
भारत सरकारच्या जलसंपदा मंत्रालय आणि राजस्थान सरकारच्या अहवालांनुसार, बनास नदीचे खोरे राज्याच्या पूर्व व आग्नेय भागातील शेती आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रमुख स्रोत आहे. टोंक जिल्ह्यातील बिसलपूर धरण हे बनास नदीवरील सर्वात महत्त्वाच्या प्रकल्पांपैकी एक आहे. या धरणातून जयपूरसह अनेक शहरांना पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा केला जातो. याशिवाय रजोली, नांगल आणि मोरई ही धरणेही बनास नदीवर उभारण्यात आली आहेत.
लूनी नदी
पश्चिम राजस्थानातील थार वाळवंटातील लूनी नदी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. अजमेरमधील नाग पर्वतावरून उगम पावणारी ही नदी सुमारे 495 किलोमीटर वाहते. बालोतरा परिसरापर्यंत तिचे पाणी गोड असते, त्यानंतर ते खारट होत जाते आणि शेवटी कच्छच्या रणात विलीन होते. लूनी नदीचे जलग्रहण क्षेत्र सुमारे 37,796 चौ. किमी आहे. ही नदीही राजस्थानातील एक प्रसिद्ध नदी आहे.
Leave a Reply