मानवी जीवनाचा शेवट म्हणजे मृत्यू, परंतु मृत्यूनंतरही विविध धार्मिक, सांस्कृतिक आणि पारंपरिक विधी पाळले जातात. भारतात विशेषतः हिंदू धर्मात मृत व्यक्तीच्या शरीराशी संबंधित अनेक रूढी प्रचलित आहेत. त्यापैकी एक महत्त्वाची प्रथा म्हणजे मृत व्यक्तीच्या नाक आणि कानामध्ये कापूस ठेवणे. अनेकदा आपण अंत्यसंस्काराच्या वेळी पाहतो की मृतदेहाच्या नाकपुड्या आणि कानातील छिद्रे कापसाने बंद केली जातात. ही प्रथा केवळ परंपरा म्हणून पाळली जात नाही, तर तिच्यामागे धार्मिक श्रद्धा, आध्यात्मिक विचार आणि काही वैज्ञानिक कारणेही सांगितली जातात. अनेकांना या कृतीचे खरे कारण माहित नसते आणि ती केवळ पूर्वजांपासून चालत आलेली प्रथा म्हणून स्वीकारली जाते. परंतु हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये, विशेषतः गरुड पुराणामध्ये, या संदर्भात सविस्तर माहिती आढळते.
मृत्यू झाल्यानंतर शरीरातील विविध बदल लक्षात घेऊन आणि आत्म्याच्या शांतीसाठी काही विधी केले जातात. त्यामध्ये नाक आणि कानात कापूस ठेवण्याची पद्धत विशेष मानली जाते. यामागील धार्मिक मान्यता, आध्यात्मिक विचार आणि वैज्ञानिक कारणे जाणून घेतल्यास या प्रथेचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. गरुड पुराणानुसार मानवी शरीराला एकूण नऊ द्वारे आहेत. यात दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, तोंड, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय यांचा समावेश होतो. या नऊ द्वारांमधूनच जीवात्मा शरीराशी संबंध ठेवत असल्याचे मानले जाते. प्राचीन काळात मृत्यूनंतर या सर्व द्वारांमध्ये सोन्याचे छोटे तुकडे ठेवून ती बंद करण्याची पद्धत होती. सोन्याला पवित्र आणि शुभ मानले जात असल्याने त्याचा वापर केला जात असे.
मात्र, सोन्याचे तुकडे हरवण्याची शक्यता असल्यामुळे नंतर त्याऐवजी कापसाचा वापर सुरू झाला. कापूस सहज उपलब्ध असतो आणि तो शरीरातील छिद्रे बंद करण्यासाठी उपयोगी पडतो. धार्मिक मान्यतेनुसार, शरीरातील नऊ द्वारे बंद करून मृतात्म्याला पुढील प्रवासासाठी तयार केले जाते. यामुळे आत्मा पुन्हा शरीरात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करत नाही आणि त्याला मुक्तीच्या मार्गावर जाणे सोपे होते, असे मानले जाते. या श्रद्धेमुळे अनेक कुटुंबे आजही मृत व्यक्तीच्या नाक आणि कानात कापूस ठेवण्याची प्रथा अत्यंत श्रद्धेने पाळतात. हिंदू संस्कृतीमध्ये मृत्यू हा शेवट नसून आत्म्याच्या पुढील प्रवासाची सुरुवात मानली जाते आणि म्हणूनच अशा विधींना विशेष महत्त्व दिले जाते. धार्मिक दृष्टिकोनातून आणखी एक महत्त्वाची मान्यता अशी आहे की मृत्यूनंतर आत्मा लगेच शरीरावरील मोह सोडत नाही. आयुष्यभर ज्या शरीरात आत्मा राहिला, त्या शरीराशी त्याचे एक प्रकारचे भावनिक नाते निर्माण झालेले असते. त्यामुळे मृत्यूनंतरही आत्मा काही काळ शरीराभोवती फिरत राहतो आणि पुन्हा शरीरात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतो, असे मानले जाते.
गरुड पुराणात असे वर्णन आढळते की आत्मा शरीरातील नऊ द्वारांच्या माध्यमातून पुन्हा शरीरात जाण्याचा प्रयत्न करू शकतो. त्यामुळे ही सर्व द्वारे बंद करून आत्म्याला त्याच्या पुढील प्रवासासाठी प्रोत्साहित केले जाते. काही ठिकाणी असेही मानले जाते की यामुळे आत्म्याला शांती मिळते आणि त्याचा पृथ्वीवरील मोह कमी होतो. या कृतीमुळे मृतात्म्याला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुलभ होतो, अशी श्रद्धा आहे. तसेच काही लोकांच्या मते मृत्यूनंतर नकारात्मक किंवा अशुभ शक्ती शरीरात प्रवेश करू शकतात. अशा शक्तींपासून मृतदेहाचे रक्षण व्हावे म्हणून नाक आणि कानात कापूस ठेवला जातो. या श्रद्धा वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध नसल्या तरी शतकानुशतके समाजामध्ये त्यांचे पालन केले जात आहे. मृत व्यक्तीचा सन्मान राखणे आणि त्याच्या आत्म्याला शांती लाभावी, हा या प्रथेमागील मुख्य उद्देश मानला जातो.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर या प्रथेची काही व्यावहारिक कारणेही आहेत. मृत्यू झाल्यानंतर शरीरातील जैविक प्रक्रिया थांबतात, पण शरीरामध्ये असलेले सूक्ष्मजीव आणि जीवाणू आपले कार्य सुरू ठेवतात. कालांतराने शरीराचे विघटन सुरू होते आणि त्यातून विविध प्रकारचे वायू तसेच द्रव पदार्थ तयार होतात. हे द्रव नाक, तोंड किंवा इतर छिद्रांमधून बाहेर पडू शकतात. अशा परिस्थितीत नाक आणि कानामध्ये कापूस ठेवला तर द्रव पदार्थांचा बाहेर पडणारा प्रवाह कमी होतो. त्यामुळे मृतदेह अधिक स्वच्छ आणि व्यवस्थित ठेवण्यास मदत होते.
तसेच कापूस काही प्रमाणात दुर्गंधी कमी करण्यासही सहाय्यक ठरतो. शवविच्छेदन किंवा अंत्यसंस्कारापूर्वी मृतदेह पाहण्यासाठी नातेवाईक येत असल्याने मृतदेह शक्य तितका सुसज्ज आणि सन्मानपूर्वक दिसावा यासाठी ही पद्धत उपयुक्त मानली जाते. वैद्यकीय आणि शवसंरक्षणाच्या क्षेत्रातही कापसाचा वापर शरीरातील द्रव पदार्थ शोषून घेण्यासाठी केला जातो. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धेसोबतच स्वच्छता आणि आरोग्याच्या दृष्टीनेही या प्रथेचे महत्त्व असल्याचे दिसून येते.
शरीराच्या विघटन प्रक्रियेदरम्यान जीवाणूंची संख्या वाढू लागते आणि त्यातून निर्माण होणारे वायू शरीरामध्ये साचतात. त्यामुळे शरीरामध्ये सूज येणे, दुर्गंधी निर्माण होणे किंवा काही द्रव बाहेर पडणे अशा प्रक्रिया घडतात. काही लोकांच्या मते नाक आणि कानातील कापूस या वायूंना अनियंत्रितपणे बाहेर पडण्यापासून काही प्रमाणात रोखतो. तसेच बाहेरील जीवाणू किंवा कीटकांचा शरीरात प्रवेश होण्यापासूनही संरक्षण मिळते, ज्यामुळे विघटनाची प्रक्रिया थोडी मंदावते.
आधुनिक शवसंरक्षणाच्या पद्धतींमध्ये रासायनिक प्रक्रिया वापरल्या जात असल्या तरी पारंपरिक समाजामध्ये कापूस वापरण्याची प्रथा अजूनही कायम आहे. ग्रामीण भागात तसेच धार्मिक विधींना महत्त्व देणाऱ्या कुटुंबांमध्ये या प्रथेला विशेष स्थान आहे. अनेकांसाठी ही केवळ श्रद्धेचा भाग नसून मृत व्यक्तीबद्दलचा आदर व्यक्त करण्याची एक पद्धत आहे. मृतदेह स्वच्छ, नीटनेटका आणि सन्माननीय स्थितीत ठेवणे हे कुटुंबीयांचे कर्तव्य मानले जाते आणि कापूस ठेवण्याची प्रथा त्याच भावनेतून उद्भवलेली असल्याचे मानले जाते. धार्मिक आणि वैज्ञानिक दोन्ही दृष्टिकोनातून या परंपरेचे वेगवेगळे अर्थ लावले जातात.
आजच्या आधुनिक युगात विज्ञानाने मृत्यू आणि त्यानंतरच्या जैविक प्रक्रियांविषयी अनेक गोष्टी स्पष्ट केल्या आहेत, तरीसुद्धा समाजामध्ये परंपरा आणि श्रद्धा यांचे स्थान कायम आहे. मृत व्यक्तीच्या नाक आणि कानात कापूस ठेवण्याची प्रथा ही याच परंपरांचा एक भाग आहे. काही लोक याला केवळ धार्मिक श्रद्धा मानतात, तर काहीजण त्यामागील वैज्ञानिक कारणांनाही महत्त्व देतात.
गरुड पुराणातील उल्लेखांनुसार आत्म्याला शांती मिळावी आणि त्याचा शरीरावरील मोह कमी व्हावा, यासाठी ही कृती केली जाते. तर विज्ञानाच्या दृष्टीने शरीरातून बाहेर पडणारे द्रव पदार्थ नियंत्रित करणे, स्वच्छता राखणे आणि मृतदेहाची स्थिती सन्मानपूर्वक ठेवणे हा त्यामागील उद्देश आहे. परंपरा, श्रद्धा आणि विज्ञान या तिन्ही गोष्टींचा संगम या प्रथेमध्ये दिसून येतो. त्यामुळेच शतकानुशतके ही पद्धत समाजामध्ये टिकून आहे आणि आजही अंत्यसंस्काराच्या वेळी ती मोठ्या आदराने पाळली जाते. मृत्यू हा जीवनाचा अपरिहार्य भाग असला तरी मृत व्यक्तीबद्दल आदर, आत्म्याच्या शांतीची भावना आणि सामाजिक परंपरांचा सन्मान या मूल्यांमुळे अशा अनेक प्रथा आजही भारतीय संस्कृतीमध्ये जिवंत आहेत.
Leave a Reply