रक्षाबंधनाचा सण दरवर्षी श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेला अतिशय उत्साहाने साजरा केला जातो. या दिवशी बांधल्या जाणाऱ्या राखीला हिंदू संस्कृतीत ‘रक्षासूत्र’ म्हटले जाते, ज्याला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. हा सण साजरा करण्यामागचा इतिहास, त्याचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्याशी जोडलेल्या रंजक पौराणिक कथांबद्दल या लेखात आपण सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
सनातन धर्मात रक्षाबंधन हा सण केवळ भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचे प्रतीक नसून, तो त्याग, निष्ठा आणि सुरक्षेच्या पवित्र वचनाचा सण आहे. दरवर्षी श्रावण पूर्णिमेला साजरा केला जाणारा हा सण भारतीय संस्कृतीचे मूळ अधोरेखित करतो.
रक्षाबंधनाला बांधला जाणारा धागा, ज्याला ‘रक्षासूत्र’ म्हणतात, त्याला आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या अत्यंत पवित्र स्थान आहे. या सणाचे महत्त्व आणि त्याची पावन पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी आपल्याला पुराणातील दोन अत्यंत महत्त्वाच्या आणि रंजक कथा जाणून घ्याव्या लागतील.
भगवान कृष्ण आणि द्रौपदीची पावन कथा
महाभारतातील भगवान श्रीकृष्ण आणि द्रौपदीची कथा रक्षासूत्राचे सर्वात मोठे आणि पवित्र उदाहरण मानली जाते. पौराणिक कथेनुसार, एकदा शिशुपालचा वध करताना भगवान श्रीकृष्णाच्या हाताच्या बोटाला सुदर्शन चक्रामुळे दुखापत झाली आणि त्यातून रक्त वाहू लागले. हे पाहून उपस्थित सर्व जण उपचारासाठी इकडेतिकडे धावू लागले.
मात्र, तिथे उपस्थित असलेल्या द्रौपदीने क्षणभरही विचार न करता आपल्या अत्यंत मौल्यवान रेशमी साडीचा पदर फाडला आणि तो श्रीकृष्णाच्या जखमेवर म्हणजेच बोटावर बांधला. यामुळे श्रीकृष्णाच्या बोटाचे रक्त वाहणे थांबले. द्रौपदीच्या या निस्सीम आणि तत्पर प्रेमावर प्रसन्न होऊन श्रीकृष्णाने तिचे ऋणी राहण्याचे वचन दिले. त्यांनी द्रौपदीला प्रत्येक संकटात रक्षण करण्याचे आश्वासन दिले. पुढे जेव्हा भर सभेत कौरवांनी द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा श्रीकृष्णाने ‘भाऊ’ म्हणून आपले कर्तव्य निभावत द्रौपदीचे रक्षण केले आणि तिची अब्रू वाचवली.
राजा बळी आणि माता लक्ष्मीची पौराणिक कथा
दुसरी अत्यंत लोकप्रिय कथा दानशूर राजा बळी आणि धनलक्ष्मी यांच्याशी जोडलेली आहे. कथेनुसार, राजा बळीने शंभर यज्ञ पूर्ण करून स्वर्गलोकावर अधिकार मिळवण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा भगवान विष्णूंनी वामन अवतार घेऊन राजा बळीकडे तीन पावले जमीन दान म्हणून मागितली. दोन पाऊलांत संपूर्ण ब्रह्मांड मोजल्यानंतर, तिसऱ्या पाऊलासाठी राजा बळीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले. बळीच्या या अफाट दातृत्वावर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला पाताळ लोकाचे राज्य दिले आणि स्वतः त्याचे रक्षक बनून तिथेच राहण्याचे वचन दिले.
भगवान विष्णू वैकुंठ सोडून पाताळात राहू लागल्यामुळे माता लक्ष्मी अत्यंत चिंतेत पडली. नारद मुनींच्या सल्ल्यानुसार, माता लक्ष्मीने एका गरीब महिलेचे रूप घेतले आणि ती पाताळ लोकात राजा बळीकडे गेली. श्रावण पूर्णिमेच्या दिवशी माता लक्ष्मीने राजा बळीच्या मनगटावर अत्यंत पवित्र असे रक्षासूत्र (राखी) बांधले आणि त्याला आपला भाऊ मानले. जेव्हा राजा बळीने तिला भेट म्हणून काहीतरी मागण्यास सांगितले, तेव्हा लक्ष्मी देवीने आपल्या मूळ रूपात येऊन भगवान विष्णूंना पाताळातून मुक्त करण्याची मागणी केली. राजा बळीने आपल्या बहिणीचे वचन पाळत विष्णूंना आनंदाने निरोप दिला. या कथेमुळेच राखी बांधताना “येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः” हा मंत्र म्हटला जातो.
कालांतराने बदललेले सणाचे स्वरूप आणि महत्त्व
प्राचीन काळी रक्षासूत्र हे केवळ सख्ख्या भाऊ-बहिणीपुरते मर्यादित नव्हते. पुरोहित आपल्या यजमानांना, पत्नी आपल्या पतीला आणि राजे-महाराजे युद्धावर जाताना त्यांना विजय आणि सुरक्षेसाठी रक्षासूत्र बांधले जात असे.
आजच्या आधुनिक काळात वर्ष 2026 मध्ये या सणाचे स्वरूप खूप बदलले आहे. पूर्वीचे साधे सुती धागे आता फॅन्सी, चांदी, इको-फ्रेंडली आणि स्मार्ट गॅजेट्स राख्यांच्या रूपात पाहायला मिळतात.
आज बहीण-भाऊ केवळ संरक्षणासाठीच नाही, तर एकमेकांच्या प्रगतीसाठी आणि आत्मनिर्भरतेसाठी हा सण साजरा करतात. अनेक ठिकाणी बहिणी एकमेकींना राखी बांधतात, तर सैनिक आणि निसर्गाला राखी बांधून पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. स्वरूप बदलले तरी या सनामागील प्रेमाची आणि सुरक्षेची मूळ भावना आजही तितकीच पवित्र आहे.
(डिस्क्लेमर: वरील माहिती उपलब्ध स्रोतावरून देण्यात आलेली आहे. याच्या तथ्यांबद्दल आम्ही कुठलाही दावा करीत नाही, तसेच अंधश्रद्धेला दुजोरा देत नाही)
Leave a Reply