हिंदू धर्मात प्रत्येक तिथीला विशिष्ट धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. त्यामध्ये अमावास्या तिथीला विशेष स्थान दिले जाते. चंद्रदर्शन नसलेल्या या दिवशी पितृपूजन, दानधर्म, जप-तप आणि विविध धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. मात्र जेव्हा अमावास्या सोमवारच्या दिवशी येते, तेव्हा तिचे महत्त्व अनेक पटींनी वाढते. अशा अमावास्येला ‘सोमवती अमावास्या’ असे संबोधले जाते. 2026 मध्ये सोमवती अमावास्या 15 जून रोजी साजरी केली जाणार असून, या दिवशी देशभरातील लाखो महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि अखंड सौभाग्यासाठी व्रत, पूजा आणि पिंपळाच्या वृक्षाची प्रदक्षिणा घालणार आहेत. धार्मिक मान्यतांनुसार हा दिवस अत्यंत पुण्यप्रद मानला जातो. धार्मिक पंचांगानुसार ज्येष्ठ अधिक मासातील अमावास्या तिथी 14 जून 2026 रोजी दुपारनंतर सुरू होऊन 15 जूनच्या सकाळपर्यंत राहणार आहे.
हिंदू धर्मातील व्रत-उपवास आणि सण हे सूर्योदयाच्या वेळी अस्तित्वात असलेल्या तिथीनुसार निश्चित केले जातात. त्यामुळे 15 जून रोजी सूर्योदयाच्या वेळी अमावास्या तिथी असल्याने याच दिवशी सोमवती अमावास्येचे व्रत पाळले जाणार आहे. या दिवशी केलेले स्नान, दान आणि पूजा विशेष फलदायी मानली जाते. धार्मिक ग्रंथांमध्ये या दिवसाचे वर्णन पुण्यप्रद आणि मनोकामना पूर्ण करणारा दिवस म्हणून करण्यात आले आहे. सोमवती अमावास्येच्या निमित्ताने पिंपळाच्या वृक्षाची पूजा करण्याची परंपरा भारतातील विविध राज्यांमध्ये आजही मोठ्या श्रद्धेने पाळली जाते.
हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये पिंपळाला देववृक्ष मानले गेले आहे. पिंपळाच्या मुळांमध्ये ब्रह्मदेव, खोडामध्ये भगवान विष्णू आणि शेंड्यावर भगवान शिव यांचे वास्तव्य असल्याची धार्मिक श्रद्धा आहे. त्यामुळे पिंपळाची पूजा केल्याने त्रिदेवांची कृपा प्राप्त होते आणि जीवनातील अनेक संकटे दूर होतात, असे मानले जाते. विशेषतः सोमवती अमावास्येच्या दिवशी पिंपळाच्या वृक्षाखाली बसून मंत्रजप केल्यास आध्यात्मिक लाभ मिळतो, अशी मान्यता आहे. विवाहित महिलांसाठी हा दिवस विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. अनेक महिला सकाळी लवकर उठून स्नान करतात, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करतात आणि पूजा साहित्य घेऊन मंदिर किंवा पिंपळाच्या वृक्षाजवळ जातात. पूजा केल्यानंतर त्या वृक्षाभोवती 108 प्रदक्षिणा घालतात. प्रदक्षिणा घालताना कच्चा सूत किंवा पवित्र धागा वृक्षाभोवती गुंडाळला जातो. या वेळी पतीच्या उत्तम आरोग्याची, दीर्घायुष्याची आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीची प्रार्थना केली जाते. अनेक महिलांच्या मते या व्रतामुळे वैवाहिक जीवन अधिक सुखकर होते आणि कौटुंबिक संकटे दूर होतात. धार्मिक परंपरेमध्ये 108 या अंकाला विशेष स्थान आहे. हिंदू संस्कृतीत हा अंक पवित्र मानला जातो. जपमाळेतील 108 मणी, विविध मंत्रांचे 108 वेळा उच्चारण, तसेच अनेक धार्मिक विधींमध्ये या अंकाचा वापर केला जातो. धर्मशास्त्रानुसार 108 हा अंक ब्रह्मांड, अध्यात्म आणि जीवनातील पूर्णत्वाचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे पिंपळाच्या 108 प्रदक्षिणा घालणे म्हणजे श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पण व्यक्त करण्याचा एक मार्ग मानला जातो. अनेक धार्मिक अभ्यासकांच्या मते हा अंक मानवी चेतना आणि आध्यात्मिक उन्नतीशीही संबंधित आहे. सोमवती अमावास्येच्या परंपरेमागे एक पौराणिक कथा सांगितली जाते. कथेनुसार ‘सोना’ नावाची एक पतिव्रता स्त्री होती. तिच्या पतीचे अकाली निधन झाल्यानंतर ती अत्यंत दुःखी झाली. पतीला पुन्हा जीवन मिळावे यासाठी तिने देवाची अखंड उपासना केली. धार्मिक मार्गदर्शनानुसार तिने पिंपळाच्या वृक्षाभोवती 108 प्रदक्षिणा घातल्या आणि अत्यंत श्रद्धेने प्रार्थना केली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न झालेल्या देवतांनी तिच्या पतीला पुन्हा जीवनदान दिले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. या कथेमुळे पिंपळाच्या 108 प्रदक्षिणांचे महत्त्व अधिक वाढले असल्याचे मानले जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार सोमवती अमावास्येला केलेले व्रत केवळ पतीच्या दीर्घायुष्यासाठीच नव्हे तर संपूर्ण कुटुंबाच्या कल्याणासाठी उपयुक्त मानले जाते. अनेक महिला या दिवशी दिवसभर उपवास करतात. काहीजणी फळाहार घेतात तर काहीजणी निर्जला उपवास पाळतात. संध्याकाळी पूजा केल्यानंतर व्रत सोडण्याची प्रथा आहे. धार्मिक मान्यतांनुसार या दिवशी केलेल्या जप-तपामुळे घरातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होते आणि सकारात्मक वातावरण निर्माण होते. केवळ विवाहित महिलाच नव्हे तर अविवाहित मुली देखील सोमवती अमावास्येला विशेष पूजा करतात.
धार्मिक श्रद्धेनुसार या दिवशी श्रद्धापूर्वक व्रत आणि पूजा केल्यास योग्य जीवनसाथी प्राप्त होतो. त्यामुळे अनेक तरुणी मंदिरांमध्ये जाऊन भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करतात. शिव-पार्वती यांना आदर्श दांपत्याचे प्रतीक मानले जात असल्याने त्यांच्या कृपेने सुखी वैवाहिक जीवन प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी स्नान आणि दानालाही विशेष महत्त्व आहे. अनेक श्रद्धाळू पवित्र नद्या, सरोवरे किंवा तीर्थक्षेत्रांमध्ये स्नान करतात. गरजू लोकांना अन्नदान, वस्त्रदान आणि दक्षिणा देण्याची परंपराही या दिवशी पाळली जाते. धर्मग्रंथांनुसार अमावास्येच्या दिवशी केलेले दान अनेक पटींनी फळ देते. त्यामुळे समाजातील अनेक धार्मिक संस्था आणि भक्तगण विविध सामाजिक उपक्रमांचे आयोजन करतात. धार्मिक तज्ज्ञांच्या मते सोमवती अमावास्या ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून कुटुंबातील नातेसंबंध दृढ करण्याचा आणि श्रद्धा जोपासण्याचा एक महत्त्वपूर्ण मार्ग आहे. व्रत, उपासना आणि प्रदक्षिणांच्या माध्यमातून महिलांमध्ये संयम, श्रद्धा आणि समर्पणाची भावना वाढीस लागते. तसेच कौटुंबिक ऐक्य आणि सकारात्मक विचारसरणी मजबूत होण्यास मदत होते. 2026 मधील सोमवती अमावास्या देशभरात मोठ्या उत्साहात साजरी होण्याची शक्यता आहे. मंदिरांमध्ये विशेष पूजा, भजन, कीर्तन आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येणार आहे. लाखो श्रद्धाळू या दिवशी व्रत, जप आणि दानधर्म करून पुण्यप्राप्तीची इच्छा व्यक्त करतील. श्रद्धा, अध्यात्म आणि कौटुंबिक कल्याण यांचा सुंदर संगम घडवून आणणारा हा दिवस हिंदू संस्कृतीतील एक महत्त्वाचा धार्मिक उत्सव म्हणून ओळखला जातो.
Leave a Reply