भारतीय रेल्वेला १५० वर्षांहून अधिक काळाचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. ब्रिटीश काळात उभारलेली अनेक रेल्वे स्थानके आजही आपल्या भक्कम वास्तुकलेचा आणि भव्यतेचा पुरावा देत दिमाखात उभी आहेत. यातील १० प्रमुख स्थानकांनी आता १०० ते १५० वर्षांचा टप्पा पूर्ण केला असून, ती केवळ वाहतुकीची केंद्रे नसून देशाच्या ऐतिहासिक वारशाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. विशेष म्हणजे, या यादीत महाराष्ट्रातील ३ अत्यंत महत्त्वाच्या स्थानकांचा समावेश आहे.
भारतीय रेल्वेचा इतिहास हा केवळ रुळांवरून धावणाऱ्या गाड्यांचा नसून तो वास्तुशिल्प, अभियांत्रिकी आणि देशाच्या विकासाचा एक जिवंत दस्तऐवज आहे. आज आपण १०० वर्षे पूर्ण केलेल्या १० ऐतिहासिक रेल्वे स्थानकांबद्दल जाणून घेणार आहोत.
१. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT), मुंबई
हे केवळ रेल्वे स्थानक नसून भारतीय रेल्वेच्या वैभवाचे प्रतीक आहे. १८८८ मध्ये पूर्ण झालेली ही वास्तुकला फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी डिझाईन केली होती. व्हिक्टोरियन गोथिक आणि पारंपारिक भारतीय स्थापत्यशैलीचा हा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.
२. हावडा जंक्शन, पश्चिम बंगाल
हुगळी नदीच्या काठी वसलेले हे स्थानक भारतातील सर्वात व्यस्त स्थानकांपैकी एक आहे. याची सध्याची विटांची लाल रंगाची इमारत १९०५ मध्ये प्रसिद्ध वास्तुविशारद हॅल्से रिकार्डो यांनी तयार केली होती.
३. रॉयपुरम रेल्वे स्थानक, तमिळनाडू
हे दक्षिण भारतातील पहिले रेल्वे स्थानक आहे. १८५६ मध्ये मद्रास रेल्वे कंपनीने हे उभारले होते. विशेष म्हणजे, आजही कार्यरत असलेले हे भारतातील सर्वात जुन्या स्थानकांपैकी एक मानले जाते.
४. कानपूर सेंट्रल, उत्तर प्रदेश
उत्तर भारताचे महत्त्वाचे व्यापार केंद्र म्हणून या स्थानकाची उभारणी करण्यात आली होती. लखनऊच्या चारबाग स्थानकासारखीच याची भव्य वास्तुकला प्रवाशांना भुरळ घालते.
५. प्रयागराज (अलाहाबाद) जंक्शन, उत्तर प्रदेश
१८५९ मध्ये सुरू झालेले हे स्थानक कुंभमेळ्याच्या काळात लाखो भाविकांचे स्वागत करते. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान अनेक महत्त्वाच्या राजकीय घडामोडींचे हे केंद्र होते.
६. वडोदरा जंक्शन, गुजरात
वडोदरा (पूर्वीचे बडोदा) हे गायकवाड संस्थानाच्या काळात रेल्वेचे मोठे केंद्र बनले. १८६१ मध्ये या मार्गावर रेल्वे सुरू झाली. या स्थानकाने गुजरातच्या आर्थिक प्रगतीत मोलाचा वाटा उचलला.
७. दिल्ली जंक्शन (Old Delhi), दिल्ली
१८६४ मध्ये सुरू झालेल्या या स्थानकाची इमारत लाल किल्ल्याच्या रंगाशी आणि रचनेशी साधर्म्य दर्शवते. जुन्या दिल्लीचा हा भाग आजही ब्रिटिशकालीन इतिहासाची साक्ष देतो.
८. चेन्नई सेंट्रल, तमिळनाडू
१८७३ मध्ये बांधलेले हे स्थानक त्याच्या उंच मनोऱ्यासाठी प्रसिद्ध आहे. हे स्थानक हेन्री इर्विन यांनी डिझाइन केले असून, ते इंडो-सारसेनिक स्थापत्यशैलीचा एक भाग आहे.
९. नागपूर रेल्वे स्थानक, महाराष्ट्र
विदर्भाची शान असलेले हे स्थानक १५ जानेवारी १९२५ रोजी सुरू झाले. नुकतंच या स्थानकाने आपली १०० वर्षे पूर्ण केली आहेत. गुलाबी वाळूचा खडक (Sandstone) वापरून केलेल्या या बांधकामामुळे ही इमारत आजही नवी वाटते.
१०. पुणे जंक्शन, महाराष्ट्र
पुणे स्थानकाची मुख्य दगडी इमारत १९२५ मध्ये पूर्ण झाली. मुंबई आणि दक्षिण भारताला जोडणारे हे महत्त्वाचे केंद्र आहे. या ठिकाणच्या जुन्या पद्धतीचे छप्पर आणि दगडी खांब या वास्तूचा ऐतिहासिक दर्जा अधोरेखित करतात.
Leave a Reply