पंतप्रधान नरेंद्र मोदी 10 जून रोजी एक नवा विक्रम प्रस्थापित करणार आहेत. भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात सलग सर्वाधिक काळ निवडून आलेले पंतप्रधान म्हणून त्यांचे नाव नोंदवले जाणार आहे. यामुळे ते देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा सर्वाधिक काळ पंतप्रधानपदी राहण्याचा विक्रम मोडणार आहेत. यापूर्वी गेल्या वर्षी जुलैमध्ये मोदी यांनी पंतप्रधान म्हणून इंदिरा गांधी यांचा कार्यकाळही मागे टाकला होता. या निमित्ताने निवडणुकीच्या कसोटीवर मोदी आणि नेहरू कुठे उभे आहेत, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करूया. मोदी शेकडो पक्षांच्या स्पर्धेत विजय मिळवत आहेत, तर नेहरू सातत्याने कसे जिंकत राहिले? हे जाणून घेऊयात.
तेव्हा काळ वेगळा होता, आता वेगळा आहे
भारताची लोकशाही खूप मोठी आहे आणि ती सतत बदलतही राहिली आहे. आजची निवडणूक राजकारणाची पद्धत 1950 आणि 1960 च्या दशकापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. त्या काळातील राजकारणाचे स्वरूप वेगळे होते. आजची स्पर्धा अधिक तीव्र आहे. त्यामुळे जवाहरलाल नेहरू आणि नरेंद्र मोदी यांच्या निवडणूक यशाची तुलना करताना त्या काळातील समाज आणि राजकीय वातावरणही लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.
नेहरूंनी स्वातंत्र्यानंतर भारताला दिशा दिली. त्यांनी 1952, 1957 आणि 1962 या सलग तीन लोकसभा निवडणुका जिंकल्या. दुसरीकडे नरेंद्र मोदी यांनी 2014, 2019 आणि 2024 मध्ये सलग तीन वेळा केंद्रात सरकार स्थापन केले. 2024 मध्ये ते अशा काळात तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाले, जेव्हा निवडणुकीच्या मैदानात शेकडो राजकीय पक्ष सक्रिय होते. परिणामी एनडीएला बहुमत मिळाले, मात्र भाजपला एकहाती बहुमत मिळाले नाही.
नरेंद्र मोदी यांनी 26 मे 2014 रोजी प्रथमच पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली होती. त्यानंतर 2019 आणि 2024 मध्ये त्यांनी पुन्हा शपथ घेतली. अशा प्रकारे 10 जून रोजी त्यांचा एकूण कार्यकाळ 4,399 दिवसांचा होणार आहे. निवडून आलेले पंतप्रधान म्हणून पंडित नेहरू यांनी 4,398 दिवस देशाची सेवा केली होती. मात्र एकूण कार्यकाळाच्या बाबतीत नेहरू अजूनही पुढे आहेत. ते 15 ऑगस्ट 1947 ते 27 मे 1964 पर्यंत देशाचे पंतप्रधान होते.
नेहरूंच्या काळात काँग्रेसचे वर्चस्व
नेहरूंच्या काळात भारत नुकताच स्वतंत्र झाला होता. देशात काँग्रेसची ओळख अत्यंत मजबूत होती. काँग्रेस हा फक्त राजकीय पक्ष नव्हता, तर स्वातंत्र्यलढ्याची प्रमुख ताकद मानला जात होता. त्यामुळे जनतेमध्ये काँग्रेसबद्दल भावनिक विश्वास होता. विरोधी पक्ष अस्तित्वात होते, पण त्यांचा प्रभाव मर्यादित होता. भारत कायदेशीरदृष्ट्या एकपक्षीय देश नव्हता, पण निवडणूक राजकारणात काँग्रेसचे प्रचंड वर्चस्व होते. अनेक राज्यांमध्ये काँग्रेस हा स्वाभाविक पर्याय बनला होता. विरोधक लहान-लहान पक्षांत विभागले गेले होते. त्यांच्याकडे संघटन, संसाधने आणि राष्ट्रीय ओळख कमी होती.
या वातावरणात नेहरूंची लोकप्रियता प्रचंड होती. ते स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. आधुनिक भारत, लोकशाही आणि धर्मनिरपेक्षतेचे ते समर्थक होते. जनता त्यांना राष्ट्रनिर्मितीचे प्रतीक मानत होती. त्यामुळे त्यांचा विजय केवळ निवडणूक विजय नव्हता, तर नव्या भारताच्या दिशेवर जनतेची शिक्कामोर्तब होती.
मोदींच्या काळात शेकडो पक्षांमध्ये स्पर्धा
नरेंद्र मोदी यांचा काळ पूर्णपणे वेगळा आहे. आज भारतात राजकारण मोठ्या प्रमाणात विस्तारले आहे. राष्ट्रीय पक्ष आहेत, प्रादेशिक पक्ष आहेत, जात, वर्ग, भाषा आणि प्रदेशावर आधारित पक्षही आहेत. अनेक छोटे पक्षही निवडणुकीचे समीकरण बदलू शकतात. 2024 ची निवडणूक हे याच नव्या राजकारणाचे उदाहरण होते. या निवडणुकीत शेकडो पक्ष मैदानात उतरले होते. मतदार अधिक जागरूक झाले आहेत. मीडिया आणि सोशल मीडियाचा प्रभाव प्रचंड वाढला आहे. प्रत्येक मुद्द्यावर चर्चा होते, प्रत्येक मतदारसंघात वेगळे गणित असते. अशा वातावरणात सलग तिसऱ्यांदा सत्तेत येणे सोपे नाही.
मोदी यांनी 2014 मध्ये पूर्ण बहुमताचे सरकार स्थापन केले. 2019 मध्ये ते आणखी मोठ्या जनादेशासह परतले. मात्र 2024 मध्ये भाजपला स्वतंत्र बहुमत मिळाले नाही, तरी एनडीएला बहुमत मिळाल्यामुळे मोदी तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाले. या यशामुळे ते नेहरूंनंतर सलग तीन कार्यकाळ पूर्ण करणाऱ्या प्रमुख पंतप्रधानांच्या यादीत आले आहेत.
दोन्ही नेत्यांच्या विजयाचा आधार काय?
नेहरूंच्या विजयामागे स्वातंत्र्यलढ्याची परंपरा आणि काँग्रेसची मजबूत संघटना होती. विरोधक कमकुवत होते. देशात राजकीय पर्याय मर्यादित होते. जनता स्थैर्य शोधत होती आणि नेहरू त्याचे प्रतीक होते. मोदींच्या विजयाचा आधार वेगळा आहे. त्यांची मजबूत नेतृत्वाची प्रतिमा, राष्ट्रवाद, कल्याणकारी योजना आणि भाजपची मजबूत संघटनात्मक ताकद हे त्यांच्या राजकारणाचे आधार आहेत. मोदी यांनी थेट मतदारांशी संवाद साधण्याची शैली विकसित केली. केंद्र सरकारच्या योजनांना त्यांनी निवडणूक संदेशाचा भाग बनवले. महिला मतदार, युवा मतदार आणि लाभार्थी वर्ग हा त्यांच्या मतदारआधाराचा महत्त्वाचा भाग ठरला.
निवडणूक मैदानातील फरक
नेहरूंच्या काळात निवडणुका मोठ्या होत्या, पण स्पर्धा मर्यादित होती. निवडणूक आयोग नवा होता. साक्षरता कमी होती. रेडिओ हेच प्रमुख माध्यम होते. जनतेपर्यंत संदेश पोहोचवण्याची साधने मर्यादित होती. काँग्रेसची पकड गावागावात होती. मोदींच्या काळात निवडणुका तंत्रज्ञानाधारित झाल्या आहेत. टीव्ही, इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा मोठा प्रभाव आहे. प्रत्येक पक्ष आपला संदेश त्वरित पोहोचवू शकतो. प्रत्येक चूक तात्काळ मुद्दा बनू शकते. राजकीय कथानक दररोज बदलू शकते. त्यामुळे आज निवडणूक जिंकणे हे केवळ लोकप्रियतेवर अवलंबून नसून रणनीती, संसाधने, आघाड्या आणि संदेश नियंत्रण यांचाही मोठा भाग असतो.
नेहरूंसमोर आव्हाने कोणती होती?
नेहरूंची मोठी लढाई निवडणूक स्पर्धेपेक्षा राष्ट्रनिर्मितीची होती. संविधानाची अंमलबजावणी, लोकशाही संस्थांना बळकटी देणे, फाळणीच्या वेदनांमधून देशाला बाहेर काढणे, गरिबी, निरक्षरता आणि औद्योगिक मागासलेपणाशी सामना करणे ही त्यांच्यासमोरील प्रमुख आव्हाने होती. राज्यांचे पुनर्गठनही मोठा मुद्दा होता. त्यांचा विजय महत्त्वाचा यासाठी मानला जातो की त्यांनी भारतात लोकशाही टिकवून ठेवली. अनेक नव्या देशांमध्ये लोकशाही कोसळली, पण भारतात निवडणुका सुरू राहिल्या आणि सत्ता जनतेच्या मतांद्वारे ठरत राहिली.
मोदींसमोरील आव्हाने काय?
मोदींची आव्हाने वेगळी आहेत. आज भारत एक स्थिर लोकशाही आहे, पण जनतेच्या अपेक्षा खूप वाढल्या आहेत. रोजगार, वेगवान विकास, चांगले रस्ते, वीज, पाणी आणि डिजिटल सेवा यांची मागणी वाढली आहे. राष्ट्रीय सुरक्षा आणि जागतिक स्तरावरील भारताची भूमिका हेही महत्त्वाचे मुद्दे बनले आहेत. 2024 नंतर सरकार सहयोगी पक्षांच्या पाठिंब्यावर अधिक अवलंबून झाले आहे. त्यामुळे तिसऱ्या कार्यकाळात मोदींना नेतृत्वासोबत संतुलन राखण्याचे आव्हानही आहे.
तुलना कशी करावी?
नेहरू आणि मोदी यांची थेट तुलना करणे सोपे नाही. दोघेही वेगवेगळ्या काळातील नेते आहेत. नेहरूंचा भारत नव्याने उभा राहत होता, तर मोदींचा भारत आत्मविश्वासू आणि स्पर्धात्मक आहे. नेहरूंसमोर राष्ट्रीय एकात्मता आणि संस्थाबांधणीची आव्हाने होती, तर मोदींसमोर विकास, जागतिक स्पर्धा आणि गुंतागुंतीचे लोकशाही राजकारण आहे. तरीही एक समानता स्पष्ट दिसते, दोघांनाही सलग तीन वेळा जनादेश मिळाला आणि दोघांनीही आपल्या पक्षाला राष्ट्रीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी ठेवले.
निवडणुकीच्या कसोटीवर पाहिले तर नेहरू आणि मोदी दोघेही असामान्य नेते ठरतात. नेहरूंनी काँग्रेसच्या वर्चस्वाच्या काळात तीन कार्यकाळ जिंकले आणि नव्या लोकशाहीला स्थैर्य दिले. मोदींनी अत्यंत स्पर्धात्मक काळात शेकडो पक्ष, प्रादेशिक शक्ती आणि तीव्र मीडिया वातावरणात सत्ता कायम ठेवली. म्हणूनच नेहरूंची कामगिरी ऐतिहासिक मानली जाते, तर मोदींची कामगिरी स्पर्धात्मक लोकशाहीच्या संदर्भात मोठी मानली जाते. नेहरूंनी लोकशाहीची पायाभरणी मजबूत केली, तर मोदींनी बदलत्या लोकशाहीत सातत्याने निवडणूक यश मिळवून दाखवले. दोघांच्या तुलनेतून एक मोठा धडा समोर येतो, भारताची लोकशाही सतत बदलत राहिली आहे. नेते बदलतात, पक्ष बदलतात, मुद्दे बदलतात; पण अंतिम निर्णय आजही मतदारच घेतो.
Leave a Reply