मकर संक्रांतीचा सण भारतात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. विशेष म्हणजे हा सण देशाच्या प्रत्येक भागात वेगवेगळ्या नावाने आणि पद्धतींनी साजरा केला जातो. वास्तविक, मकर संक्रांतीचा सण सूर्य मकर राशीत प्रवेश करण्याचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो. त्याचबरोबर नवीन पिकाच्या कापणीचे ते प्रतीकही मानले जाते. जानेवारी महिन्यात पिकांच्या कापणीशी संबंधित सण हा सण संपूर्ण भारतात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो, परंतु त्यांची नावे आणि चालीरीती खूप वेगळ्या आहेत. चला तर मग जाणून घेऊया भारतातील विविध राज्यांमध्ये मकर संक्रांती साजरी करण्याच्या अनोख्या पद्धतींबद्दल जाणून घेऊया. मकर संक्रांतीच्या दिवशी भारतभर विविध धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा पाळल्या जातात.
या दिवशी पहाटे लवकर उठून अभ्यंगस्नान केले जाते आणि स्वच्छ, नवीन कपडे परिधान केले जातात. देवपूजा करून सूर्यदेवाला अर्घ्य दिले जाते, कारण सूर्य उत्तरायणास प्रारंभ करतो असे मानले जाते. महाराष्ट्रात या दिवशी तिळगूळ, तिळाचे लाडू, चिकी, पुरणपोळी यांसारखे पारंपरिक पदार्थ बनवले जातात आणि नातेवाईक, शेजारी व मित्रांना वाटले जातात. “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” असे म्हणत एकमेकांशी प्रेम, आपुलकी आणि सलोखा वाढवला जातो. स्त्रिया हळदीकुंकू समारंभ करतात व सौभाग्यवतींना वाण देतात.
लहान मुले आणि तरुण पतंग उडवण्याचा आनंद घेतात, ज्यामुळे आकाश रंगीबेरंगी होते. काही ठिकाणी दानधर्म केला जातो, गरजू लोकांना अन्न, कपडे किंवा धान्य दिले जाते. शेतकरी आपल्या पिकांसाठी निसर्गाचे आभार मानतात. अशा प्रकारे मकर संक्रांतीचा दिवस आनंद, कृतज्ञता आणि सामाजिक एकोपा यांचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो.
उत्तर भारत – खिचडी
उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये मकर संक्रांतीला प्रामुख्याने ‘खिचडी’ म्हणून ओळखले जाते. या दिवशी गंगेत स्नान करणे आणि भिक्षा देणे खूप शुभ मानले जाते. मकर संक्रांतीच्या काळात प्रयागराजमध्येही माघ मेळा भरतो. या उत्सवात उडीद डाळ आणि तांदळाची खिचडी, तिळाचे लाडू आणि गूळ यांना विशेष महत्त्व आहे. बिहारमध्ये खिचडीच्या सणाला दही-चुरा खाणेही खूप महत्त्वाचे आहे.
गुजरात आणि राजस्थान- उत्तरायण
गुजरातमध्ये याला ‘उत्तरायण’ म्हणतात, जिथे तो एका भव्य पतंग उत्सवाचे रूप धारण करतो. आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरून गेले आहे. उत्तरायणात ‘उंधियू’ आणि ‘चिक्की’ यासारखे खास पदार्थ येथे खाल्ले जातात. राजस्थानमध्येही पतंग उडवण्याबरोबरच विवाहित महिला आपल्या सासूला किंवा वडीलधाऱ्यांना ‘सीता’ (कच्चे धान्य आणि दक्षिणा) देऊन त्यांचा आशीर्वाद घेतात.
दक्षिण भारत- पोंगल
तामिळनाडूमध्ये हा सण चार दिवस ‘पोंगल’ म्हणून साजरा केला जातो.
भोगी पोंगल- जुने सामान जाळून एक नवी सुरुवात होते.
थाई पोंगल- दूध आणि ताज्या तांदळापासून बनवलेला ‘पोंगल’ सूर्यदेवाला अर्पण केला जातो.
मट्टू पोंगल- शेतीस मदत करणाऱ्या प्राण्यांची, विशेषत: बैलांची पूजा केली जाते.
कानुम पोंगल- या दिवशी कुटुंबातील सदस्य एकत्र साजरा करतात.
कर्नाटकात याला ‘सुग्गी’ म्हणतात, जिथे लोक एकमेकांना ‘एलू-बेला’ (तीळ, गूळ आणि नारळ यांचे मिश्रण) वाटतात.
पंजाब आणि हरयाणा – लोहरी आणि माघी
पंजाबमध्ये संक्रांतीच्या एक दिवस आधी ‘लोहरी’ साजरा केला जातो. लोक शेकोटी पेटवतात आणि त्याभोवती फिरतात आणि शेंगदाणे, रेवडी आणि फुले अर्पण करतात. दुसर् या दिवशी हा ‘माघी’ म्हणून साजरा केला जातो, जिथे नद्यांमध्ये स्नान करण्याची आणि दान करण्याची परंपरा आहे.
आसाम-माघ बिहू
आसाममध्ये याला ‘भोगाली बिहू’ म्हणतात, ज्याचा अर्थ मेजवानी किंवा आनंदाचा सण आहे. येथे लोक बांबू आणि गवतापासून ‘भेलघर’ आणि ‘मेजी’ बनवतात, जे उत्सवाच्या शेवटी जाळले जातात. पारंपरिक बिहू नृत्य, विशेषतः तीळ आणि तांदळापासून बनवलेले पीठे हे येथील वैशिष्ट्य आहे.
पश्चिम बंगाल – पौष संक्रांत
बंगालमध्ये याला ‘पौष संक्रांती’ म्हणतात. या दिवशी गंगासागरात पवित्र स्नान करण्यासाठी देशभरातून भाविक गर्दी करतात. दूध, तांदूळ आणि खजुराच्या गुळापासून बनवलेले ‘पाटीसापाटा’ आणि ‘पीठ’ असे पदार्थ घरांमध्ये बनवले जातात.
जरी नावे वेगवेगळी असतील, खिचडी असो, पोंगल असो, बिहू असो, उत्तरायण असो, या सणाचा मूळ संदेश एकच आहे – निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे, सूर्याची उपासना करणे आणि परस्पर प्रेम करणे.
Leave a Reply