गरुड पुराणाचे पठण हिंदू धर्मात अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते, कारण हे पुराण जीवन, मृत्यू आणि मृत्यूनंतरच्या अवस्थेचे सखोल मार्गदर्शन करते. भगवान विष्णूंनी गरुडाला सांगितलेले हे पुराण असून त्यामध्ये आत्मा, कर्म, पाप–पुण्य, पुनर्जन्म आणि मोक्ष यांची सविस्तर माहिती दिली आहे. गरुड पुराणाचे पठण केल्याने माणसाला जीवनातील सत्याची जाणीव होते आणि भौतिक मोहापासून दूर राहण्याची प्रेरणा मिळते. मृत्यू ही अटळ प्रक्रिया असून त्यासाठी मानसिक तयारी आणि सदाचाराचे महत्त्व या पुराणातून स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे गरुड पुराण केवळ मृत्यूसमयीच नव्हे तर जिवंतपणीही मार्गदर्शक ठरते. गरुड पुराणात सांगितलेल्या कर्मसिद्धांतामुळे माणूस आपल्या कृतींबाबत अधिक सजग होतो. चांगले कर्म केल्यास सुख आणि वाईट कर्म केल्यास दुःख भोगावे लागते, हे तत्त्व या पुराणात ठळकपणे मांडले आहे.
त्यामुळे सत्य, अहिंसा, दान, करुणा आणि धर्मपालन यांचे महत्त्व समजते. गरुड पुराणाचे पठण केल्याने मन शुद्ध होते, भीती कमी होते आणि आत्मिक बळ वाढते. विशेषतः अंत्यसंस्कारानंतर किंवा पितृश्राद्ध काळात या पुराणाचे वाचन केल्याने मृत आत्म्याला शांती मिळते आणि त्यांच्या प्रवासात अडथळे येत नाहीत, असा धार्मिक विश्वास आहे. आजच्या धावपळीच्या आणि भौतिकवादी जीवनात गरुड पुराणाचे महत्त्व अधिक जाणवते. हे पुराण माणसाला जीवनाचे खरे मूल्य समजावून सांगते आणि नैतिकतेच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देते. मृत्यूची भीती दूर करून जीवन अधिक अर्थपूर्ण कसे जगावे हे शिकवणारे गरुड पुराण हे केवळ धार्मिक ग्रंथ नसून जीवनशास्त्र आहे.
नियमित किंवा समजून घेतलेले पठण केल्यास ते आत्मज्ञान, वैराग्य आणि मोक्षप्राप्तीच्या दिशेने मार्गदर्शन करते. भारतात, मृत्यूनंतर गरुड पुराणाचे पठण करणे ही हिंदू धर्मातील लोकांमध्ये एक सखोल आध्यात्मिक आणि मानसिक परंपरा आहे. हिंदू कुटुंबांमध्ये मृत्यूनंतर शेकडो वर्षे हे काम चालत आले आहे. हा केवळ धार्मिक विधी नाही, तर त्यामागे अनेक कारणे आहेत. हिंदू मान्यता आहे की मृत सदस्याचा आत्मा गरुड पुराण ऐकल्यानंतरच घरातून बाहेर पडतो. गरुड पुराणात आत्म्याचा मृत्यूनंतरचा प्रवास विस्ताराने सांगितला आहे. असे मानले जाते की ते ऐकल्याने मृताच्या आत्म्याला शांती मिळते.
आत्म्याला हे समजण्यास मदत होते की, आता त्याची शरीराशी असलेली आसक्ती संपली आहे. त्याला आता पुढे जायचे आहे. तसे, हिंदू मान्यता आहे की मृत्यूनंतर आत्मा 13 दिवस घरात फिरतो. हा धडा ऐकल्यावर ती एका नव्या प्रवासाला सुरुवात करते. गरुड पुराणात त्याला त्याच्या मृत्यूनंतरच्या प्रवासाबद्दल सांगितले आहे. या कारणास्तव, मृतांसाठी गरुड पुराणाचे पठण केले जाते, परंतु त्याचा उद्देश जिवंत लोकांना शिक्षित करणे देखील आहे. याद्वारे कर्माचे महत्त्व, आसक्ती आणि पापाचा त्याग आणि पुण्य सांगितले जाते. मृत्यूनंतर घरातील वातावरण अत्यंत जड आणि दु:खी असते. १३ दिवस गरुड पुराणाचे नियमित पठण केल्याने घरात आध्यात्मिक ऊर्जा येते. यामुळे हळूहळू त्यांचे दु:ख कमी होण्यास मदत होते. त्यांचा असा विश्वास आहे की त्याचे पठण केल्याने मृत व्यक्तीने नकळत केलेल्या पापांचा प्रभाव कमी होतो.
भारतीय ग्रंथांमध्ये असे म्हटले आहे की, आत्म्याला मृत्यूनंतर लगेच हे मान्य करता येत नाही की त्याचे शरीर आता निर्जीव झाले आहे आणि ज्या घरात त्याने बराच काळ घालवला ते घर त्याला सोडावे लागेल. प्रियजनांना रडताना पाहून ती त्यांना सांत्वन देण्याचा प्रयत्न करते, परंतु सूक्ष्म शरीरात असल्यामुळे संवाद साधण्यास असमर्थ असते. मृत्यूनंतरही आत्मा आसक्तीपासून मुक्त नाही, असे शास्त्रात म्हटले आहे. हेच कारण आहे की तो मृत्यूनंतरही घराच्या सीमांनी बांधलेला असतो. गरुड पुराणात असे म्हटले आहे की, अंत्यसंस्कारापूर्वी आत्मा आपले जुने शरीर पाहून दुःखी होतो. तीही त्याकडे परत जाण्याचा प्रयत्न करते पण तसे करण्यास असमर्थ असते.
अंत्यसंस्कारानंतरही ती अनेकदा घरात घिरट्या घालू शकते. यामुळेच गरुड पुराणाच्या माध्यमातून तो आपली आसक्ती संपवतो आणि शांती देण्याच्या कार्यासह पुढील प्रवासासाठी ऊर्जा दिली जाते. १० व्या ते १३ व्या दिवसाच्या विधीनंतरच आत्म्याचे सूक्ष्म शरीर पितृलोक किंवा यमलोकाच्या लांब प्रवासासाठी सक्षम होते. असे म्हणता येईल की 13 दिवसांचा काळ हा ‘बफर पीरियड’सारखा आहे जिथे आत्मा हळूहळू जगापासून दूर जाण्यासाठी तयार होतो. हिंदू मान्यतेनुसार, मृत्यूनंतरचे पहिले १० दिवस पिंडदानातून तयार होणाऱ्या आत्म्याच्या ‘सूक्ष्म शरीरा’च्या अवयवांच्या निर्मितीसाठी असतात.
11 आणि 12 व्या दिवशी ती अन्न आणि ऊर्जा वापरते. 13 व्या दिवशी सपिंडीकरणाची पूजा केली जाते, जिथे मृताचे शरीर पूर्वजांमध्ये विलीन केले जाते. फक्त या दिवसापासून आत्मा आपली नवी ऊर्जा सुरू करतो. आसक्तीचे बंधन तुटले आहे. असे मानले जाते की भगवान विष्णूचे वाहन असलेल्या गरुडाजींनी हे ज्ञान त्यांच्याकडून मिळवले होते. मग त्याने ते ऋषींना सांगितले. खरे तर एकदा गरुडाजींनी भगवान विष्णूंना मृत्यूनंतरची वेग, यमलोक, पुनर्जन्म, स्वर्ग-नरक इत्यादींबद्दल गहन प्रश्न विचारले. भगवान विष्णूंनी सर्वांना सविस्तर उत्तर दिले. नंतर गरुडाजींनी ही माहिती आपले वडील महर्षी कश्यप यांना सांगितली. तसे महर्षी वेदव्यासांनी ते पुराणाच्या स्वरूपात संकलित केले आणि त्याला ग्रंथाचे रूप दिले.
वेदव्यासांनी सर्व १८ महापुराणांची रचना केली. त्यांनीच वेदांचे ज्ञान बोधगम्य कथांच्या स्वरूपात लिहिले. तथापि, गरुड पुराणाचे सध्याचे स्वरूप ८व्या ते ११ व्या शतकादरम्यान संपादित केले गेले असे मानले जाते. हिंदू धर्माच्या अनेक शाखांचा यावर विश्वास असू शकत नाही होय, भारतात हिंदू धर्माच्या अनेक शाखा, समुदाय आणि परंपरा आहेत जिथे मृत्यूनंतर गरुड पुराण पठण करण्याची प्रथा पाळली जात नाही. उदा., आर्य समाज पुराणांना अस्सल मानत नाही, तर वेदांनाच अस्सल मानतो. ते यज्ञ, वैदिक मंत्रांचे पठण आणि मृत्यूनंतरच्या विधींमध्ये सत्संगावर भर देतात. शैव परंपरेत, मृत्यूनंतर शिवाचे वैभव, शब्द वाचले आणि ऐकले जातात.
आदिवासी समूहही स्वत:ला हिंदू समजू शकतात, पण मृत्यूनंतर त्यांची परंपरा वेगळी असते. केरळमध्येही अनेक समुदाय मृत्यूनंतर गुरुदा पुराण वाचत नाहीत. गरुड पुराण प्रामुख्याने दोन प्रमुख भागांमध्ये विभागलेले आहे. यात भक्ति, ज्ञान, वैराग्य, सदाचार, यज्ञ, दान, तपश्चर्या आणि आयुर्वेद याबद्दल भाष्य आहे. जर ते जगण्याची कला शिकवते तर उत्तरखंडात मृत्यूनंतरची अवस्था, नरक, यमलोक, पिंडदान आणि मोक्ष यानंतरची परिस्थिती सांगितली आहे.
एकूण सुमारे 19,000 श्लोक आहेत. हे स्वर्ग आणि नरक आणि पुढील जन्माबद्दल देखील बोलते. कोणत्या धर्मांचा असा विश्वास आहे की मृत्यूनंतर आत्मा आजूबाजूला राहतो इस्लाममध्ये असे मानले जाते की आत्मा मृत्यूनंतर आणि दफन होईपर्यंत आजूबाजूला राहतो. असे मानले जाते की दफन केल्यानंतर, जेव्हा लोक थडग्यापासून 40 पावले दूर जातात, तेव्हा देवदूत प्रश्न आणि उत्तरांसाठी येतात. अनेक संस्कृतींमध्ये, मृत्यूनंतरच्या तिसऱ्या, दहाव्या आणि ४० व्या दिवसाचे विधी आत्मा जोडलेला आहे या विश्वासावर आधारित आहेत. तिबेटी बौद्ध धर्मात ‘बार्डो’ ही संकल्पना आहे. असे मानले जाते की मृत्यू आणि पुढील जन्म दरम्यान 49 दिवसांचे अंतर आहे. या ४९ दिवसांत आत्मा मध्यवर्ती अवस्थेत राहतो. बर्याचदा आपल्या घराभोवती किंवा शरीराभोवती फिरते. म्हणूनच आत्म्याला योग्य दिशा दाखविता यावी म्हणून तिबेटी ‘बुक ऑफ द डेड’ चे पठण केले जाते. हे गरुड पुराणाप्रमाणेच आहे. ख्रिश्चन धर्मातील चर्चच्या अधिकृत शिकवणीत असे म्हटले आहे की, मृत्यूनंतर आत्मा लगेच न्यायासाठी देवाकडे जातो, परंतु बर् याच ख्रिश्चन संस्कृतींमध्ये, विशेषत: कॅथलिक आणि ऑर्थोडॉक्समध्ये, असे मानले जाते की आत्म्याला शांती मिळण्यास थोडा वेळ लागतो.
मेक्सिकोसारख्या देशांमध्ये ‘डे ऑफ द डेड’ साजरा केला जातो, जिथे असे मानले जाते की पूर्वजांचे आत्मे वर्षातून एकदा आपल्या घरी परततात. पारशी धर्मात असे स्पष्ट मानले जाते की, मृत्यूनंतर आत्मा शरीराजवळ किंवा घरात ३ दिवस राहतो. चौथ्या दिवशी सकाळी आत्मा ‘चिनवट पूल’ पार करण्यासाठी पुढे सरकतो. हे तीन दिवस घरात दिवे लावले जातात. आत्मा सुरक्षित राहावा म्हणून प्रार्थना केली जाते. प्रत्येक धर्म असा विश्वास ठेवतो की, चैतन्य एका फटक्यात संपत नाही, तिला भौतिक जगापासून पूर्णपणे वेगळे करायला वेळ लागतो. प्राचीन इजिप्तमध्ये त्यांनी काय केले प्राचीन ईजिप्शियन लोकांचा त्यावर इतका विश्वास होता की, ते मृतदेहाजवळ अन्न, दागिने आणि नकाशे ठेवत असत जेणेकरून आत्म्याला घराच्या आसपास राहून नंतर पुढे प्रवास करण्यात कोणतीही अडचण येऊ नये.
Leave a Reply