हनुमानजी शक्तीचे, भक्तीचे आणि ब्रह्मचर्याचे प्रतीक मानले जातात. देशभर विशेषत: मंगळवार आणि शनिवारी त्यांची मोठ्या श्रद्धेने पूजा केली जाते. पण अनेकदा लोकांच्या मनात हा प्रश्न येतो की महिलांनी हनुमानजींचे पाय का धरू नयेत? याविषयी समाजात अनेक गृहीतके प्रचलित आहेत, त्यामुळे त्याची ओळख योग्य आणि सोप्या पद्धतीने समजून घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून संभ्रम होणार नाही. धार्मिक मान्यतेनुसार हनुमानजी हे आजीवन ब्रह्मचारी आहेत. ब्रह्मचर्य म्हणजे केवळ लग्न न करणे नव्हे, तर मन, विचार आणि ऊर्जा यांवर पूर्ण नियंत्रण असणे देखील आहे. शास्त्रांमध्ये असे म्हटले आहे की हनुमानजींच्या शक्ती आणि साधनेचे मूळ त्यांचे कठोर ब्रह्मचर्य आहे. याच कारणास्तव, स्त्रियांनी त्यांच्या पायाला स्पर्श करू नये, जेणेकरून त्यांच्या ब्रह्मचर्याची आणि तपश्चर्येची प्रतिष्ठा टिकून राहील, अशी परंपरा होती.
हा नियम महिलांचा सन्मान कमी करण्यासाठी नाही, तर हनुमानजींच्या आदर्शांचा आदर करण्यासाठी आहे. या श्रद्धेशी संबंधित एक पौराणिक कथाही ऐकायला मिळते. असे म्हटले जाते की एकदा एका महिलेने हनुमानजींच्या चरणांना श्रद्धेने स्पर्श केला होता. तेव्हा हनुमानजींनी अत्यंत विनम्रपणे त्यांना असे न करण्यास सांगितले. आपले जीवन पूर्णपणे रामभक्ती आणि ब्रह्मचर्याला समर्पित आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. म्हणून त्याच्या उपासनेत पायाला स्पर्श करण्याऐवजी दूरवरून नतमस्तक होऊन मनाने पूजा करणे अधिक योग्य मानले जाते.
या कथेचा उद्देश स्त्रियांना रोखणे हा नाही, तर उपासनेची प्रतिष्ठा समजावून सांगणे हा आहे. धार्मिक तज्ज्ञांच्या मते, ही परंपरा जुन्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांशी देखील संबंधित आहे. प्राचीन काळी उपासनेचे नियम त्या काळातील विचारसरणीनुसार आणि समाजव्यवस्थेनुसार तयार होत असत. आजच्या काळात अनेक विद्वानांचे असे मत आहे की, भक्तीचे खरे महत्त्व केवळ कोणत्याही शारीरिक क्रियेत नव्हे तर मन आणि आत्म्यामध्ये आहे. हनुमान स्वतः सेवा, करुणा आणि समर्पणाचे प्रतीक आहेत आणि त्यांच्या भक्तीमध्ये स्त्री-पुरुषांमध्ये कोणताही भेद नाही. “महिलांनी हनुमानाची पूजा का नाही करावी?” हा प्रश्न धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक समजुतींशी संबंधित आहे. याबाबत भारतात वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळ्या परंपरा आढळतात. महिलांनी हनुमानाची पूजा करू नये असा कोणताही शास्त्रीय किंवा सार्वत्रिक धार्मिक नियम नाही, मात्र काही लोककथा, आख्यायिका आणि परंपरांमुळे ही समजूत रूढ झाली आहे. त्यामुळे हा विषय समजुतींच्या पार्श्वभूमीवर समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, बंधन म्हणून नाही. प्रचलित समजुतीनुसार हनुमान हे ब्रह्मचारी देव मानले जातात. रामभक्तीमध्ये पूर्णतः लीन, संयमी आणि तपस्वी असे त्यांचे स्वरूप आहे. काही कथांमध्ये असे सांगितले जाते की स्त्रियांनी त्यांची पूजा केल्यास त्यांच्या ब्रह्मचर्याला बाधा येऊ शकते ही कल्पना प्रत्यक्षात प्रतीकात्मक आहे. याचा अर्थ असा की हनुमान हे कामनाविरहित, पूर्ण संयमाचे प्रतीक आहेत. काही परंपरांमध्ये असेही सांगितले जाते की विवाहित महिलांनी हनुमानाची उपासना केल्यास वैवाहिक आयुष्यात तणाव येऊ शकतो मात्र याला कोणताही शास्त्राधारित पुरावा नाही. ही समजूत मुख्यतः लोकपरंपरेतून आलेली आहे, धर्मग्रंथांत स्पष्टपणे नमूद केलेली नाही. उलट, अनेक कथांमध्ये सीतेचा, अनसूयेचा आणि इतर स्त्री पात्रांचा हनुमानावर असलेला आदर व भक्ती दिसून येतो.
दुसरीकडे, अनेक संत, विद्वान आणि आधुनिक धर्माभिमानी लोक असे मानतात की देवभक्तीला लिंगाचे बंधन नसते. भक्ती ही मनाची अवस्था आहे, शरीराची नाही. भारतात अनेक ठिकाणी स्त्रिया हनुमानाची पूजा करतात, हनुमान चालिसा म्हणतात, मंगळवारी व शनिवारी उपवास करतात आणि त्यातून त्यांना मानसिक बळ, आत्मविश्वास व श्रद्धेचा आधार मिळतो. काही मंदिरांमध्ये महिलांना गर्भगृहात जाण्याची परवानगी नसते, तर काही ठिकाणी कोणतेही बंधन नसते हे स्थानिक परंपरांवर अवलंबून असते. त्यामुळे “पूजा करू नये” हा नियम नसून “काही ठिकाणी पूजा करत नाहीत” असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. आजच्या काळात या विषयाकडे समतोल आणि विवेकबुद्धीने पाहणे गरजेचे आहे. श्रद्धा जपताना अंधश्रद्धा टाळणे महत्त्वाचे आहे. जर एखाद्या स्त्रीला हनुमान भक्तीमधून श्रद्धा, शांती आणि बळ मिळत असेल, तर तिने पूजा करू नये असे सांगणे चुकीचे ठरेल. तसेच, एखादी परंपरा पाळायची नसेल तर ती न पाळण्याचाही अधिकार प्रत्येकाला आहे. धर्म हा बंधनासाठी नाही, तर आत्मिक उन्नतीसाठी आहे. त्यामुळे महिलांनी हनुमानाची पूजा करावी की नाही, हा वैयक्तिक श्रद्धेचा विषय आहे भीती, गैरसमज किंवा सामाजिक दबावातून नव्हे, तर स्वतःच्या विश्वासातून घेतलेला निर्णय असावा.
डिस्क्लेमर : वरील माहिती उपलब्ध स्रोतावरून देण्यात आलेली आहे. याच्या तथ्यांबद्दल आम्ही कुठलाही दावा करीत नाही, तसेच अंधश्रद्धेला दुजोरा देत नाही.
Leave a Reply